doe goed .net

Mensen hebben een vrije wil

De betekenis van het al dan niet hebben van vrije wil

Iemand met een vrije wil kan een keuze maken uit een aantal mogelijkheden. Een keuze van de vrije wil wordt bepaald door de persoon zelf, en niet door iets anders. Als er echter geen vrije wil is, dan worden onze beslissing niet door onszelf bepaald, en daarom zijn het eigenlijk, in dat geval, onze beslissingen niet. Als een mens een machine bestuurt, en met die machine doet hij iets, dan was het geen daad van de machine, maar van de mens. Zo zijn ook daden van mensen geen daden van henzelf, als er geen vrije wil is. Als ons gedrag wordt bepaald door een ander persoon, dan zijn het niet onze daden, maar van die andere persoon. Als onze daden worden bestuurd door ons eigen brein, dan is de vraag, waarom doet het brein zo? We zijn op zoek naar de uiteindelijke oorzaak. Als wijzelf dat als persoon kunnen kiezen, dan hebben we een vrije wil. Als het komt door onze opvoeding, of door onze overgeŰrfde natuur, of door de situatie, dan zijn wijzelf niet degene die het bepalen. Als het komt door natuurwetten die in ons brein gelden — die gelden ook daarbuiten, dus dan is ons gedrag niet persoonlijk door onszelf bepaald. Als ons gedrag door toeval wordt bepaald, dan is er niets dat het bepaalt, dus ook wijzelf bepalen ons gedrag niet in dat geval. In het hypothetisch geval dat er geen vrije wil is, dan bepalen wij onze beslissingen niet, dus dan zijn het eigenlijk niet onze beslissingen, dan zijn het niet onze daden, dan zijn het niet onze woorden, dan hebben wij in wezen nog nooit iets zelf gezegd of gedaan. Maar als er wel een vrije wil is, dan kunnen wij zelf dingen doen en zeggen, en beslissingen nemen.

Mensen ervaren een vrije wil

[Wegwijzers]

Wanneer mensen keuzes maken, dan zijn zij zich er vaak van bewust dat zij ook anders hadden kunnen kiezen. Bijvoorbeeld, zij hebben iets gedaan, maar weten dat ze ook hadden kunnen kiezen om het niet te doen. Vele mensen hebben ook ervaren dat ze in staat zijn om grote veranderingen in hun levensstijl aan te brengen. Mensen beoordelen vaak vooraf de verschillende mogelijkheden die ze hebben. Ook beoordelen mensen vaak achteraf of een bepaalde beslissing verstandig is geweest of niet. We ervaren dat we kunnen kiezen wat we doen en wat we zeggen. In deze gevallen ervaren mensen dat zij een vrije wil hebben.

Wij gaan uit van een vrije wil bij andere mensen, als we zeggen dat iemand een goede beslissing heeft genomen, als we iemand iets verwijten, en als we iemands woorden of daden aan de persoon zelf toeschrijven. Wat mensen zeggen past in het patroon dat we zouden verwachten als mensen inderdaad een vrije wil hebben, en dat zij gevoelens hebben die zij kunnen besluiten te uiten in woorden. We waarderen vriendelijke woorden, en ervaren ze als afkomstig van een persoon, en niet als afkomstig van onpersoonlijke natuurprocessen. In de praktijk wordt impliciet in de meeste gevallen er vanuit gegaan dat er een vrije wil is.

Argument vanuit moraliteit

Als we geen vrije wil hebben, dan worden geen van onze daden door onszelf bepaald. We zijn dan alleen observanten die meemaken dat er oorlogen uitbreken, en andere verschrikkelijke dingen gebeuren, zonder dat iemand als persoon er wat aan kan doen. Maar we kunnen er wel wat aan doen, en dat is een van de fundamenten van ethiek. Het ontkennen van de vrije wil staat gelijk aan het onschuldig verklaren van alle grote misdadigers die er zijn geweest vanaf het begin van de mensheid. Dit druist in tegen ons besef van goed en kwaad.

In het vervolg van dit artikel zal ingegaan worden op een aantal mogelijke tegenwerpingen.

De beperkte invloed van de vrije wil op de wereld

Mensen kunnen niet alles bereiken. Mensen kunnen niet alles doen wat zij zouden willen. Misschien zouden we graag vleugels hebben en vliegen als een vogel, maar dat is voor ons onmogelijk. Dat zijn fysieke beperkingen. Het doet niet af aan de vrije wil. We zijn niet verantwoordelijk voor ons onvermogen om te vliegen, omdat we er niets aan kunnen doen. Zo zijn er ook andere dingen bepaald door natuurwetten waar we niets aan kunnen veranderen. Voor zover iets bepaald wordt door natuurwetten, is het buiten het bereik van onze wil, en buiten onze verantwoordelijkheid. Als er een reflex door onze hersenen wordt gegenereerd als reactie op een pijnprikkel, en wij konden dit niet voorkomen, dan is het buiten onze verantwoordelijkheid. Het maakt niet uit of het gaat om een eenvoudige reflex, of een complexe reflex; het principe blijft hetzelfde. Per definitie zijn wij niet verantwoordelijkheid voor dingen waar we niets aan kunnen doen. Maar er zijn dingen waar we wel wat aan kunnen doen, en dat zijn de dingen waar we dan ook verantwoordelijk voor zijn. De meest belangrijke en invloedrijke dingen die door mensen worden gedaan, zijn duidelijk door de wil te besturen. We hebben geen vleugels om mee te vliegen, en de maan draait om de aarde, zonder dat we het kunnen be´nvloeden, maar het doet niet af aan onze vrije wil. Het feit dat er dingen zijn die ons lichaam uitvoert maar die we niet door onze wil kunnen be´nvloeden, zou ons besef van onze morele verantwoordelijkheid niet mogen verminderen over die dingen waar we wel wat aan kunnen doen.

Variatie van keuzemogelijkheden

De uitoefening van de vrije wil bestaat uit het het maken van een keuze uit meerdere opties. We hebben niet altijd dezelfde keuzemogelijkheden. Dit is afhankelijk van de fysieke situatie. Wanneer iemand wakker is, zijn de keuzemogelijkheden voor die persoon groter en gevarieerder dan wanneer hij slaapt. In principe kan zelfs het aanbod van keuzemogelijkheden volledig stoppen, en daarna weer verder gaan, zoals in het geval van tijdelijke totale bewusteloosheid. Wij hebben in dat geval tijdelijk geen mogelijkheid om onze vrije wil uit te oefenen. Het feit dat wij beperkte keuzemogelijkheden hebben, en beperkt onze vrije wil kunnen uitoefenen, mag niet afdoen aan ons moreel besef. Want in die gevallen waar wij wel keuzemogelijkheden hebben, moeten onze beslissingen rechtvaardig zijn.

De invloed van de situatie op het gedrag van mensen

Hoe komt het dat mensen als ze in een nieuwe situatie worden geplaatst, bijvoorbeeld in een andere cultuur, daardoor vaak grote veranderingen van gedrag vertonen? Stel dat iemand altijd datgene kiest om te doen dat hem de minste problemen oplevert, dan zal die persoon waarschijnlijk zich snel proberen aan te passen aan de nieuwe cultuur. Dat gaat dan ten koste van goede eigenschappen die in de nieuwe cultuur niet worden gewaardeerd. Het is duidelijk dat in dit geval de persoon zelf niet verandert. Hij handelt nog altijd vanuit hetzelfde principe.

Zo zou het ook kunnen gaan bij mensen die in een nieuwe lichamelijke situatie worden geplaatst, bijvoorbeeld wanneer zij oververmoeid raken. Bij vermoeidheid is meer wilskracht nodig om hetzelfde te blijven doen als in de gezonde toestand. Wanneer we vermoeid zijn, hebben we andere behoeften en andere capaciteiten, en het is ook niet onlogisch om ons gedrag daarop af te stemmen. Het kan zijn dat iemand zich moreel goed of moreel fout gaat gedragen naar aanleiding van een lichamelijke conditie. Of iemand goed of fout zal reageren is afhankelijk van iemands karakter en dat karakter had de persoon ook al in de gezonde toestand. Er is alleen een nieuwe situatie waarbij een bepaalde karaktereigenschap dieper wordt getest. Een verandering van lichamelijke toestand brengt iemand in een nieuwe situatie. Er is geen principieel verschil tussen een verandering van uiterlijke omstandigheden en een verandering van lichamelijke omstandigheden. We moeten altijd in de gegeven situatie de juiste keuzes maken. Dat geldt voor alle situaties.

Een ander voorbeeld van een lichamelijk situatie is als de hersenen in goede of slechte gezondheid verkeren. Wij gebruiken onze hersenen om te beredeneren wat belangrijk is, en wat de effecten van onze daden zullen zijn op wat belangrijk is. Wanneer de hersenen beschadigd zijn, dan zijn wij daar minder goed toe in staat, en dat kan gevolgen hebben voor onze daden. Onze vrije wil of moreel karakter hoeft er niet door te worden aangetast.

Voorspelbaarheid van menselijke keuzes

Vrije wil betekent niet het nemen van willekeurige beslissingen. Het blijkt dat mensen niet goed zijn in het bedenken van een volledig willekeurige reeks getallen. Iemand die goed is in statistiek, kan met grote nauwkeurigheid onderscheiden of een reeks van kop of munt door een mens verzonnen is of hoort bij een werkelijk experiment. Bij het kiezen van een willekeurig getal is er niets waarop een persoon zich kan baseren bij het nemen van de beslissing. Bij gebrek daaraan zal hij daarom misschien simpelweg datgene kiezen dat toevallig het eerste in zijn gedachten komt. Misschien dat dit willekeurig getal eerder door een hersenscan is te detecteren dan door de persoon zelf. Maar bij deze bespreking van de vrije wil gaat het niet over willekeurige beslissingen, maar over beslissingen die op iets gebaseerd kunnen worden, zoals ethische beslissingen. Dat zijn geen willekeurige beslissingen. Als je iemand goed kent, dan kan je redelijk goed voorspellen hoe iemand zich zal gedragen. Maar daardoor is de wil nog niet gebonden. Mensen kunnen kiezen het goede of het kwade te doen. Het is aan ons om de goede keuzes te maken.

Gerelateerd

email Copyright status: Public Domain