doe goed .net

Public domain en het vrij toestaan van kopiŽren van documenten

De meeste documenten en afbeeldingen op internet vallen onder een exclusief auteursrecht (copyright), wat betekent dat het anderen niet is toegestaan de documenten of afbeeldingen te kopiŽren. Daarnaast zijn er ook vele documenten op internet gratis te kopiŽren, wanneer aan bepaalde voorwaarden wordt voldaan. Er zijn ook documenten die zijn vrijgegeven zonder dat daar extra voorwaarden aan verbonden zijn. Deze volledig vrijgegeven documenten bevinden zijn in het publieke domein (public domain). Dit geldt voor documenten waarvan het auteursrecht is verlopen, en voor documenten die de auteurs besloten hebben in het publieke domein vrij te geven.

Standaard wordt meestal aan de auteur van een document het exclusieve recht op kopiŽren en publiceren toegekend. De auteur kan besluiten anderen te verbieden het document te kopiŽren. De auteur kan ook besluiten om toe te staan dat het gekopieerd wordt bij betaling van een bepaald bedrag per kopie. Wanneer een auteur een document vrijgeeft in het publieke domein, betekent dit dat voortaan iedereen het mag kopiŽren en publiceren. In wezen wordt bij het vrijgegeven in het publieke domein geen recht opgegeven, maar een recht uitgebreid naar de hele mensheid.

Gratis beschikbaar stellen van werken

Vele mensen hebben toegestaan dat een of meerdere van hun werken gratis worden gekopieerd, omdat dit beter overeenkomt met hun doelen. Als een auteur wil dat zo veel mogelijk mensen zijn boek zullen lezen, dan is het logisch dat die auteur zijn boek gratis beschikbaar zal stellen. Als een document gratis beschikbaar is, kunnen ook mensen die er niets voor hadden willen of kunnen betalen, er gebruik van maken. Wanneer een bedrag wordt geŽist voor een kopie, al is het maar een paar cent, is het te verwachten dat er veel minder mensen toegang toe zullen hebben. Het is ook niet handig dat zeer veel mensen een klein bedrag betalen, vanwege de kosten die dit met zich meebrengt om al deze transacties te faciliteren. Wanneer een werk van een auteur wordt gekopieerd door een ander, kost dit de auteur zelf niets. De kosten die de auteur heeft, zijn al eerder gemaakt, namelijk tijdens het schrijven van het document. Voor sommig werk is het niet te verwachten dat hiervoor een vergoeding zal worden gegeven. Zulk werk kan door mensen gedaan worden die daarnaast ander werk hebben, waarvoor zij wel een vergoeding krijgen, of een andere inkomstenbron hebben.

Licenties van gratis documenten

Er worden op internet zeer veel documenten aangeboden die gratis gekopieerd mogen worden. De meeste van deze werken zijn echter niet volledig vrij, maar zij worden aangeboden onder extra voorwaarden, uitgedrukt in een licentie, waaraan moet worden voldaan om het werk te mogen kopiŽren. De meest voorkomende licentie, die onder andere wordt toegepast door de encyclopedie Wikipedia, is de Creative Commons Attribution-ShareAlike (CC BY-SA) licentie. Deze licentie vereist naamsvermelding van de auteur (Attribution), en dat het document aan anderen onder dezelfde licentie wordt doorgegeven (ShareAlike). De licentie staat commercieel gebruik toe. Het maken van wijzigingen is eveneens toegestaan.

Op internet wordt vaak gebruik gemaakt van pseudoniemen of korte inlognamen. In die gevallen is de eis van naamsvermelding eigenaardig. Waarschijnlijk is dan de keuze voor deze eis meer een gevolg van een richtlijn die anderen hebben opgesteld, dan dat dit de wens is van de auteur zelf. Voor wie wel naamsvermelding op prijs stelt, is een reden om toch geen naamsvermelding te eisen, dat je je situaties kan voorstellen waarbij het onpraktisch is om de naam van de auteur te moeten vermelden.

De tweede hoofdeis van CC BY-SA is dat het werk onder dezelfde licentie moet blijven. Een reden om dit niet te eisen is dat dit het moeilijker maakt om het werk op te nemen in een ander werk dat een andere licentie hanteert. De verspreiding wordt daarmee beperkt. Een public domain document heeft deze beperking niet.

Misschien zou een auteur de CC BY-SA licentie willen gebruiken, omdat dit ruwweg overeenkomt met zijn wensen, maar vindt hij het niet nodig dat de gebruiker de lange juridische licentietekst leest en accepteert. Zijn standpunt is bijvoorbeeld: Naamsvermelding en de link naar de licentie in takt houden, dat is genoeg. De licentie zelf geeft echter een ander beeld. De licentietekst bestaat uit ongeveer drieduizend woorden in juridische taal. Bij de vereenvoudigde versie staat vermeld dat alleen de langere licentietekst juridische betekenis heeft. De licentie vermeldt met stelligheid dat om het werk te mogen kopiŽren en publiceren, de regels van licentie opgevolgd moeten worden. Dit staat in HOOFDLETTERS aan het begin van de licentie om het extra nadruk te geven. Als je als auteur gebruik maakt van deze licentie, dan stel je daarmee dat een gebruiker alleen je werk mag kopiŽren, als die gebruiker de regels van de 3000+ woorden tellende licentietekst opvolgt. Als de gebruiker wil voorkomen dit te overtreden, dan zal de gebruiker de licentietekst moeten lezen. Wie leest er graag langdradige licentieovereenkomsten? Bij een leessnelheid van 300 woorden per minuut, betekent dit een leestijd van ongeveer 10 minuten. Als gebruikers zich inderdaad aan deze licentie moeten houden, als de auteur dit werkelijk wil eisen, dan moeten de gebruikers, na het lezen van de licentie, de beslissing nemen of het niet te zwaar is om in alle omstandigheden te doen wat in de licentie gevraagd wordt, of het ooit in conflict zal zijn met morele principes, en of dit het waard is. Er zullen mensen zijn die daarom afzien van het gebruik van het document, en het niet verder kopiŽren, verspreiden, of op voortbouwen.

Een argument voor public domain, in tegenstelling dat het gebruik van ingewikkelde licenties, is dat het stellen van licentievoorwaarden niet de normale manier van doen is als je iemand anders iets geeft. Bijvoorbeeld, als je iemand een boor cadeau doet, dan is het niet gebruikelijk om hierbij te eisen dat het naamplaatje met de naam van de fabrikant (of de schenker) van de boor niet verwijderd mag worden. Toch wordt bij licenties van gratis documenten wel vaak op een dergelijke manier met anderen omgegaan.

Bij documenten in het publieke domein is de situatie als volgt. De verantwoordelijkheid om in te zien wat het juiste is om te doen, rust bij de gebruikers van het document. Dat is bij andere dingen ook zo, daar verandert niets aan. Als in een gegeven situatie het beter is om iets anders te doen dan in een licentie zou worden voorgeschreven, dan is er daar de vrijheid voor. Natuurlijk blijft er altijd verantwoordelijk om het document goed te gebruiken, maar dit staat los van het exclusieve auteursrecht. Bij een licentie wordt geredeneerd op basis van auteursrechtwetten, maar het is ook mogelijk om los daarvan als auteur je wensen bekend te maken. Als een auteur wil dat iets gedaan wordt in verband met het document dat hij heeft geschreven, dan kan hij dat de gebruiker vragen, eventueel met een argumentatie waarom het goed is om te doen op basis van morele principes, of simpelweg op basis van de wens van de auteur. Dat lijkt mij een fijnere manier van werken.

Een belangrijke reden voor het gebruik van public domain, in plaats van licenties, is de geschiedenis en huidige praktijk van het afdwingen van auteursrechtwetten door middel van advocaten, rechtszaken, boetes en politie. Hoewel dit minder te verwachten is bij een licentie van een document dat gratis is, wordt toch in de laatste paragraaf van CC BY-SA 3.0 gesteld dat men probeert de licentie af te dwingen door middel van de voorzieningen daarvoor in de auteursrechtwetten. Door middel van het vrijgeven in het publieke domein, geef je aan die weg niet te zullen gaan. Dit geeft gerustheid bij gebruikers van je werk.

Een document vrijgeven

Als een auteur een werk wil vrijgegeven, dan is het nuttig om dit aan gebruikers van het werk duidelijk te communiceren, zodat zij weten waar zij aan toe zijn. De CC0 Public Domain Dedication is een voorbeeld van een manier waarop mensen hun werk proberen officieel vrij te geven in het publieke domein. Deze verklaring heeft echter verscheidene nadelen waardoor het gebruik ervan is af te raden. Ten eerste wordt in deze verklaring beweerd dat de vrijgave van je document ten nadele (detriment) is van je erfgenamen. Ten tweede, wordt in de CC0 gezegd dat je hiermee rechten afstaat, terwijl je in wezen de rechten op kopiŽren uitbreidt naar de hele mensheid. Verder wordt in CC0 de exclusieve auteursrechten op het document opgegeven in de grootste mate waarin dit is toegestaan door de wet. Het is belangrijk dat de gebruiker de zekerheid heeft, wat de auteur betreft, het document te mogen gebruiken, ook als er allerlei absurde wetten worden uitgevaardigd in het land waar de gebruiker woont. Het is niet nodig om de wet te noemen als je een document vrijgeeft. In de CC0 licentietekst wordt ook gesteld dat de auteur geen voorstelling (representation) geeft over geschiktheid en kwaliteit. Misschien is dit niet het geval, en wil je als auteur wel instaan voor de kwaliteit van je werk. In zijn geheel is de CC0 tekst bijna 1000 woorden, wat neerkomt op een leestijd van ongeveer 3 minuten. Vanwege deze nadelen en bezwaren, is het gebruik van CC0 af te raden. Bij een vrijgave van een document in het publieke domein, is het goed om het kort te houden en geen dingen te zeggen die onvriendelijk of niet waar zijn. Bijvoorbeeld: “Dit document is door de auteur vrijgegeven in het publieke domein (public domain).” Eventueel zou daar ter verduidelijking nog aan kunnen worden toegevoegd dat het dus is toegestaan om het te kopiŽren, te publiceren, te wijzigen, en commercieel te gebruiken.

email Copyright status: Public Domain